363, 364, 365 ve 366
nolu Hadisler’in İzahı:
Bu Hadîsi Buharî
Kitabu'-Zekat «Kitabu'I-Buyu ve «Kitabuz Zebaih» da Ebu Davud
«Kitaabu'I-Libas'da», Nesaî «Kitabu'z-Zebaih» da tahric etmişlerdir..
Hadis-i Şerif burada
olduğu gibi birçok tarîklerden muhtelif lafızlarla rivayet edilmiştir. Bunların
bazılarında ölen koyunun Ümmü'l Müminin Sevde binti Zem'a (R.A.)'ya diğer
bazılarında Ümmü Seleme (R.A.)'ya, bir takımlarında da Zeynep (R.A.)'ya ait
olduğu bildiriliyor. Hadisenin ayrı ayrı geçmiş olması muhtemeldir.
Bütün bu rivayetler
eceli ile ölen bir hayvan derisinin tabaklanmakla temizleneceğini bildirmektedir.
Gerçi Ölü hayvanın hiçbir yerinden istifade edilemiyeceğini bildiren hadisler
de vardır. Fakat o hadisler zayıftır. Bunların bazıları «Tabaklanmadan istifade
edilemez» şeklinde te'vil dahî edilmişlerdir. Tabaklanmakla derinin
temizleneceğini bildiren hadisler ise sahihtirler. Binaenaleyh nesih iddiasına
da lüzum kalmadan onlarla amel olunur.
Babımız hadîsleri ile
gerek Ashab-ı Kiramdan gerekse tabiin hazeratından pek çok zevat istidlal etmiş
ve ölü hayvan derisinin tabaklanmakla temizleneceğine kail olmuşlardır. Ezcümle
İbni Mes'ud (R.A.) ile Saîd b. El-Müseyyeb, Ata b. Ebu Rabah, Hasan-ı Basrî,
Şa'bî ibrahim Nehaî, Salim ibni Cübeyr Katade Dahhak, Yahye'l Ensarî Leys,
Evzai, Süfyan'i Sevri ve Abdullah b. Mübarek hazeratı buna kail oldukları gibi
Hanefiler'le Şafiîler'in mezhebleri de budur.
Bu Hadîsler «Ölü hayvan
derisi tabaklansa bile ondan istifade caiz değildir.» diyenlerle «Ölü hayvan
derisinden tabaklanmadan dahi istifade edilebilir.» diyenlerin kavillerini
reddetmektedir. İbni Şihab-ı Zühri ile Leys b. Sa'd , Meşhur olan kavilerine
göre ölü hayvan derisinden tabaklanmadan dahi istifade edilir demişlerdir.
Maamafih aynı zevattan bunun hilafı da rivayet olunmuştur. Ma'mer b. Raşid'in
rivayetine göre Zührî derinin tabaklanmasına lüzum görmez ondan ne surette
olursa olsun istifade edilebileceğini söylermiş. Ebî Abdillah Mervezî «Buna
Zührî'den önce hiçbir kimsenin kail olduğunu bilmiyorum, Zühri ise hadisin
zahirine bakarak hüküm veriyordu. Çünkü Hadiste «Onun yalnız yenmesi haramdır,
buyurulmuştur.» diyor. Tahavi Leys
«Tabaklanmamış Ölü
hayvan derilerinin satılmasında beis yoktur. Çünkü Nebi (Sallallahu Aleyhi ve
Sellem) onlardan istifade etmeğe izin vermiştir. Satmak ta bir istifadedir.»
dediğini rivayet eder.
«Tabaklanmamış ölü
hayvanın derisinin satılabileceğine fukahadan Leys'den başka hiçbiri kail
olmamıştır.» demektedir. İmamı Malik'den dahi îbni Şihab'ın mezhebine benzeyen
bir kavil rivayet olunmuştur. Hz. Malik; «Bir kimse ölmüş bir hayvan derisi
satın alırda onu tabaklar ve ayakkabı yapmak için parçalarsa kurumadan onu
satamaz.» demiştir ki bu söz onun mezhebine göre tabaklanmamış ölü hayvan
derisinin satılabileceğini gösterir. «El-Tavdîh» nam eserde ölü hayvan
derisinin tabaklanması ve temizlenmesi hususunda yedi kavil zikrediliyor. Şöyle
ki:
1- Tabaklanmakla köpek
ve domuz derisinden başka bütün derilerin içi ve dışı temiz olur. Artık bu
deriler yaş ve kuru bütün yiyecekler hususunda kullanılabilir. Ölen hayvanın
eti yensin yenmesin derisi kullanılabilir. Ashab-ı Kiramdan Ali b. Ebî Talib
ile Abdullah b. Mes'ud (R.A.)'nın ve İmam Şafii'nin mezhebleri budur.
2- Ölü hayvanın hiç bir
yeri temizlenemez. Bu kavil selefi salihin'den bir cemaatin mezhebidir. Hz.
Ömer ile Oğlu Abdullah ve Aişe (R.A.) hazeratının mezhebleri bu olduğu söylenir.
İmam Ahmed b. Hanbel'in Meşhur kavli bu olduğu gibi bir rivayette İmam Malik'in
mezhebi de budur.
3- Tabaklanmakla yalnız
eti yenen hayvanların derileri temiz olur. Evzai, İbni Mübarek ve Ebu Sevr'in
mezhebleri budur.
4- Domuzdan başka bütün
hayvanların derileri tabaklanmakla temiz olur. Ebu Hanife'nin mezhebleri budur.
5- Tabaklanmakla bütün
hayvanların derileri temiz olursa da bu temizlik derilerin içlerine değil
dışlarına aittir , İçleri temizlenmez. Deriler yalnız kuru yiyeceklerde
kullanılabilir. Sıvı yiyeceklerde kullanılamaz. Derilerin tüylü taraflarında
yani dışlarında namaz kilınabilir. Fakat içlerinde kılınamaz. Malikiyye
imamlarının rivayetlerine göre İmam Malik'in meşhur olan mezhebi budur.
6- Köpek ve Domuz da dahil
olduğu halde bütün hayvan derilerinin içi ve dışı tabaklanmakla temiz olur.
Davud-u Zahirî iîe diğer zahiriye ulemasının mezhebleri budur. Bu kavil
Hanefîlerden İmam Ebu Yusuf'dan da rivayet olunur.
7- Ölü hayvan
derilerinden tabaklanmadan dahi istifade edilebilir. Onları kuru ve yaş bütün
yiyecekler hususunda kullanmak caizdir. Zührî ile Şafiilerden bazılarından söz
olarak rivayet edilen kavil budur. Nevevî bu kavle Şafiilerden hiçbir kimsenin
iltifat etmediğini söylüyor.
Lügat ulaması «îhab»
kelimesinin manasında ihtilaf etmişlerdir. Bazılarına göre ihab: Mutlak surette
deri demektir. Diğer bazıları ise tabaklanmayan, deriye ihab denildiğini
tabaklandıktan sonra ona «Edîm» ıtlak edildiğini söylemişlerdir.
Derinin ne ile
tabaklanacağına gelince: Hanefîlere göre derinin bozulup kokmasını önleyen her
şeyle hatta güneşte kurutmak, topraklamak ile dahi deri tabaklanmış olur.
Hayvanı Şer'i usule göre kesmek dahi ayni işi görür. Bu surette kesilen
hayvanın eti de temiz olur. Yalnız hayvan, eti yenmiyenlerden ise eti temiz
olmakla beraber yenmez. Fakat hayvanı ehil olmayan birisi mesela bir Mecusî
keserse o hayvanın derisi kesmekle temizlenmez. Ayrıca tabaklanmak îcab
eder.
Yine Hanefîlere göre ölü
hayvanın hayat girmeyen cüzleri temizdir. Binaenaleyh kemikleri, tüyleri,
gagaları, sinirleri, tırnakları, temizdir. İnsanın kemik ve killarıda bu hükme
dahildir. Şafiîlere göre hayvanın derisi çürüyüp bozulmayı men edecek nar
kabuğu karaz vesaire ile tabaklanırsa da güneşte kurutmak, topraklamak, kül
veya tuz serpmekle esah olan kavle göre deri temizlenemez. Necis ilaçlarla
temizlenip temizlenemiyeceği hususunda iki kavil vardır. Bu kavillerin esah
olanına göre temizlenir. Yalnız tabaklandıktan sonra deriyi yıkamak ister.
Temiz bir şeyle tabaklandıktan sonra dahi yıkamak icab edib etmeyeceği
hususunda yine iki kavil vardır. Şafiîlere göre deriyi mutlaka bir Fail-i
muhtarın tabaklaması şart değildir. Deriyi rüzgar tabakhaneye uçursa temiz
sayılır. Tabaklanan deri şafiîîerce bilittifak temiz olursa da satılıp satılamıyacağı
hususunda îmam Safii (Radiyallahu anh)'den iki kavil rivayet olunur. Bunların
esah olanına göre o deriyi satmak caizdir.
Ölü hayvanın üzerinde
bulunan tüyleri muhtar olan kavle göre temiz değildir. Çünkü dibağatın onlara
bir tesiri yoktur. Şafîîyye uleması ölü hayvan derisinin tabaklanmadan önce yaş
şeylerde kullanılamıyacağma fakat kuru şeylerde kullanılabileceğine kail olmuş
fakat bunun mekruh olduğunu söylemişlerdir.